ALF
İhracat Danışmanlığı
Mevzuat & Belgeler · Makale #034

İhracat Sözleşmeleri ve CISG (Viyana Satım Sözleşmesi) Rehberi

Türkiye'nin 2011'den bu yana taraf olduğu CISG, çoğu ihracat sözleşmesine sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça otomatik olarak uygulanan bir iç hukuk kuralı haline geldi. Bu rehberde CISG'in uygulama şartlarından sözleşmenin kurulmasına, esaslı ihlal kavramından CISG'in hariç tutulmasına ve ihracat sözleşmesinde uygulanacak hukuk/yetkili mahkeme seçimine kadar bilinmesi gerekenleri ele alıyoruz.

Özet

CISG (Viyana Satım Sözleşmesi), işyerleri farklı âkit devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımı sözleşmelerine, taraflar sözleşmede aksini kararlaştırmadıkça doğrudan ve otomatik olarak uygulanan uluslararası bir metin. Türkiye'nin 1 Ağustos 2011'de tarafı olduğu Antlaşma, bugün iç hukukumuzun bir parçası; bu nedenle CISG'e taraf bir ülkedeki alıcıyla yapılan sözleşmelere, taraflar farklı bir hukuk seçmedikçe Türk Borçlar Kanunu değil doğrudan CISG hükümleri uygulanıyor. CISG madde 6 uyarınca taraflar Antlaşmanın uygulanmamasını veya bazı hükümlerinin devre dışı bırakılmasını sözleşmede açıkça kararlaştırabiliyor. Antlaşma, sözleşmenin kurulması, tarafların borçları ve esaslı ihlal (m.25) gibi konuları düzenlerken; mülkiyetin geçişi, sözleşmenin geçerliliği ve ürün sorumluluğu gibi bazı konular kapsam dışında kalıyor. Birleşik Krallık gibi CISG'e taraf olmayan ülkelere yapılan satışlarda ise uygulanacak hukukun sözleşmede ayrıca belirlenmesi gerekiyor.

1. CISG (Viyana Satım Sözleşmesi) Nedir?

CISG (Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması), Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu (UNCITRAL) tarafından hazırlanarak 11 Nisan 1980'de Viyana'da kabul edilen ve uluslararası taşınır mal satımına ilişkin yeknesak bir hukuk oluşturan çok taraflı bir antlaşma. Uygulamada "Viyana Satım Sözleşmesi" olarak da anılan CISG, dünya ticaretinin önemli bir kısmını gerçekleştiren çok sayıda ülke tarafından onaylanmış durumda ve bu ülkeler arasındaki mal satımlarında ortak bir hukuki çerçeve sunuyor.

Türkiye, CISG'i 7 Temmuz 2010 tarihinde imzalamış, iç hukukumuzda 5870 sayılı Kanunla uygun bulmuş ve Antlaşma 1 Ağustos 2011 tarihinde Türkiye'de yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren CISG hükümleri, milletlerarası özel hukuk mevzuatımız uyarınca ayrıca seçilmesi gereken yabancı bir hukuk olmaktan çıkmış, doğrudan uygulanan bir iç hukuk kuralı haline gelmiştir.

2. CISG'in Uygulama Şartları

CISG madde 1 uyarınca Antlaşma, işyerleri farklı devletlerde bulunan taraflar arasındaki mal satımı sözleşmelerine; (a) bu devletlerin ikisinin de CISG'e taraf olması veya (b) milletlerarası özel hukuk kurallarının bir âkit devletin hukukuna atıf yapması hallerinde uygulanıyor. Bu şartlar sağlandığında CISG, taraflar sözleşmede aksini açıkça kararlaştırmadıkça otomatik olarak devreye giriyor; yani ihracatçı ve alıcı, sözleşmede CISG'i seçmemiş olsalar dahi Antlaşma hükümlerine tabi olabiliyor.

Bu otomatik uygulanma özelliği, ihracatçıların özellikle CISG'e taraf ülkelerdeki alıcılarla yapacakları sözleşmelerde büyük önem taşıyor: sözleşmede hiçbir hukuk seçimi yapılmamışsa dahi, uyuşmazlık halinde Türk Borçlar Kanunu'nun değil CISG'in uygulanma ihtimali güçlü. Dolayısıyla ihracatçının CISG'i bilerek ve isteyerek kabul etmesi ya da bilinçli olarak hariç tutması, sözleşme risk yönetiminin bir parçası olmalı.

KonuCISG Kapsamında mı?
Ticari mal satımı (işyerleri farklı âkit devletlerde)Evet
Sözleşmenin kurulması, icap-kabulEvet (m. 14-24)
Tarafların borçları, esaslı ihlalEvet (m. 25 vd.)
Kişisel/ailevi kullanım amaçlı tüketici satışıHayır
Gemi, uçak ve elektrik satışıHayır
Sözleşmenin geçerliliği, mülkiyetin geçişiHayır (ulusal hukuka tabi)

3. Sözleşmenin Kurulması: İcap ve Kabul

CISG, sözleşmenin kurulmasını Bölüm II'de, madde 14 ile madde 24 arasında düzenliyor; madde 11, 13 ve 29 da sözleşmenin kurulmasıyla bağlantılı hükümler içeriyor. Genel yaklaşım olarak CISG, Türk ve İsviçre Borçlar Hukuku kurallarına benzer şekilde "geleneksel" bir modeli benimsiyor: sözleşme, iki irade beyanının (icap ve kabul) birbirine uyuşmasıyla kuruluyor.

İcabın hukuki bir işlem olması nedeniyle, icabın yalnızca CISG'e değil, tabi olduğu milli hukuka da uygun olması gerekiyor. Karmaşık müzakereler içeren ve icap ile kabulün birbirinden net şekilde ayrılmadığı durumlarda ise doktrin, karşılıklı iradelerin esaslı biçimde uyuşması ilkesinin uygulanabileceğini kabul ediyor.

4. Esaslı İhlal Kavramı (Madde 25)

CISG madde 25'te düzenlenen esaslı ihlal kavramı, Antlaşmanın en önemli hükümlerinden biri olarak kabul ediliyor; çünkü esaslı ihlale uğrayan tarafa, sözleşmeden dönme hakkı gibi güçlü bir hukuki imkân tanıyor. Bir ihlalin esaslı sayılabilmesi için, karşı tarafın sözleşmeden makul olarak beklediği faydayı önemli ölçüde ortadan kaldıracak nitelikte olması gerekiyor.

A

"İhracatçı müşterilerimize, özellikle CISG'e taraf ülkelerdeki alıcılarla yapılan sözleşmelerde CISG'in otomatik olarak uygulanabileceğini ve bunun Türk Borçlar Kanunu'na kıyasla farklı sonuçlar doğurabileceğini hatırlatıyor, sözleşmede uygulanacak hukukun ve CISG'in kabul mü yoksa hariç mi tutulacağının bilinçli bir tercihle netleştirilmesini öneriyoruz."

ALF Danışmanlık
Kıdemli Dış Ticaret ve Hukuki Danışmanlık Ekibi

5. CISG'in Hariç Tutulması (Madde 6)

Hariç Tutma İradesi Açık Olmalı

CISG madde 6 uyarınca taraflar, Antlaşmanın uygulanmamasını kararlaştırabildiği gibi, belirli maddelerinin etkisini de değiştirebiliyor veya bertaraf edebiliyor. Ancak hariç tutma iradesinin sözleşme metninde net ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde ifade edilmesi gerekiyor; yalnızca "Türk hukuku uygulanır" gibi genel bir ifade, CISG'in Türk hukukunun bir parçası olması nedeniyle tek başına yeterli bir hariç tutma sayılmayabiliyor.

Bu nedenle CISG'i hariç tutmak isteyen bir ihracatçının, sözleşmesinde "işbu sözleşmeye CISG hükümleri uygulanmaz" gibi açık bir ifadeye yer vermesi öneriliyor. Tersine, CISG'in sağladığı yeknesak ve öngörülebilir çerçeveden faydalanmak isteyen ihracatçılar için CISG'i bilinçli olarak kabul etmek ve sözleşmede bunu teyit etmek de tercih edilebilecek bir yaklaşım.

6. Uygulanacak Hukuk ve Yetkili Mahkeme/Tahkim Seçimi

CISG, satım sözleşmesiyle ilgili tüm konuları düzenlemiyor; sözleşmenin geçerliliği, mülkiyetin geçişi ve ürün sorumluluğu gibi konular CISG'in kapsamı dışında kalıyor ve bu konularda tarafların sözleşmede belirlediği veya milletlerarası özel hukuk kurallarının işaret ettiği ulusal hukuk (lex contractus) uygulanıyor. Bu nedenle ihracat sözleşmelerinde, CISG'in kapsamı dışında kalan konular için de açık bir uygulanacak hukuk maddesine yer verilmesi öneriliyor.

Benzer şekilde, olası bir uyuşmazlıkta hangi mahkemenin veya hangi tahkim merkezinin (örneğin ICC Tahkim Divanı) yetkili olacağının sözleşmede önceden belirlenmesi, tarafların uyuşmazlık sürecini öngörülebilir kılmasını sağlıyor. Yetkili mahkeme/tahkim şartı bulunmayan sözleşmelerde, hangi ülke mahkemesinin yetkili olacağı tarafların milletlerarası özel hukuk kurallarına göre ayrıca tespit edilmesi gereken belirsiz bir konu haline gelebiliyor.

Birleşik Krallık CISG'e Taraf Değil

Uluslararası ticarette etkin rol oynayan ülkeler arasında Birleşik Krallık, CISG'e taraf olmayan tek ülke konumunda. Bu nedenle İngiltere'deki bir alıcıyla yapılan satış sözleşmesine CISG kendiliğinden uygulanmıyor; ihracatçının bu tür sözleşmelerde uygulanacak hukuku (Türk hukuku, İngiliz hukuku veya başka bir hukuk) açıkça belirlemesi gerekiyor.

7. CISG ile Incoterms Arasındaki İlişki

CISG, alıcı ve satıcının sözleşmeden doğan borçlarını, malın teslim edilmiş sayılma anını ve sözleşmenin ihlaline bağlı hakları düzenlerken; Incoterms kuralları malın fiziksel teslim yeri, taşıma ve sigorta sorumluluğunun taraflar arasında paylaşımı ile ilgili masrafların kim tarafından üstlenileceği gibi lojistik konuları düzenliyor. İki düzenleme, aynı sözleşmenin farklı yönlerini kapsadığı için birbirini dışlamıyor; aksine ihracat sözleşmelerinde genellikle bir arada, birbirini tamamlayacak şekilde kullanılıyor.

Bir ihracat sözleşmesinde hem CISG'in uygulanıp uygulanmayacağının hem de kullanılacak Incoterms kuralının (örneğin FOB, CIF, EXW) açıkça belirtilmesi, tarafların risk ve sorumluluk paylaşımı konusunda ortaya çıkabilecek belirsizlikleri büyük ölçüde azaltıyor.

8. Kontrol Listesi

  • Alıcının bulunduğu ülkenin CISG'e taraf olup olmadığı kontrol edildi mi?
  • Sözleşmede CISG'in uygulanacağı mı yoksa açıkça hariç mi tutulacağı bilinçli olarak belirlendi mi?
  • CISG kapsamı dışında kalan konular (geçerlilik, mülkiyetin geçişi) için ayrıca bir uygulanacak hukuk maddesi eklendi mi?
  • Yetkili mahkeme veya tahkim merkezi (varsa kurallar ve dil) sözleşmede açıkça belirtildi mi?
  • Kullanılacak Incoterms kuralı ve yılı (örneğin Incoterms® 2020) sözleşmede net şekilde referans gösterildi mi?
  • Esaslı ihlal ve sözleşmeden dönme koşulları, sektörün ve ürünün özelliklerine göre gözden geçirildi mi?
  • Sözleşme dili ve olası çeviri farklılıklarının yorum riski taşıyıp taşımadığı değerlendirildi mi?

9. Sıkça Sorulan Sorular

CISG (Viyana Satım Sözleşmesi) nedir ve Türkiye'de ne zaman yürürlüğe girdi?
CISG, Milletlerarası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Hakkında Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın kısaltmasıdır ve uluslararası taşınır mal satımına ilişkin yeknesak kurallar getirir. Türkiye, Antlaşma'yı 7 Temmuz 2010'da imzalamış, 5870 sayılı Kanunla uygun bulmuş ve Antlaşma 1 Ağustos 2011 tarihinde Türkiye'de yürürlüğe girerek iç hukukumuzun bir parçası haline gelmiştir.
CISG hangi sözleşmelere otomatik olarak uygulanıyor?
CISG madde 1 uyarınca, taraflar farklı devletlerde iş yerine sahipse ve bu devletlerin ikisi de Antlaşmaya taraf ise, ya da milletlerarası özel hukuk kuralları bir âkit devletin hukukuna atıf yapıyorsa, taraflar sözleşmede aksini kararlaştırmadıkça CISG doğrudan ve otomatik olarak uygulanıyor. Bu nedenle ihracatçıların CISG'in uygulanıp uygulanmadığını sözleşme imzalanmadan önce kontrol etmesi büyük önem taşıyor.
İhracatçı CISG'in uygulanmasını sözleşmeyle hariç tutabilir mi?
Evet. CISG madde 6 uyarınca taraflar, Antlaşmanın tamamının veya bazı hükümlerinin uygulanmamasını açıkça kararlaştırabiliyor. Ancak hariç tutma iradesinin sözleşmede net ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde ifade edilmesi gerekiyor; aksi halde CISG'in yine de uygulanma ihtimali doğabiliyor.
CISG hangi tür satışları kapsam dışında bırakıyor?
CISG, kişisel/ailevi kullanım amaçlı tüketici satışlarını, açık artırma yoluyla yapılan satışları, hisse senedi/tahvil gibi kıymetli evrak satışlarını, gemi ve uçak satışlarını ve elektrik satışını kapsam dışında bırakıyor. Ayrıca CISG, üretici ile son tüketici arasındaki ilişkiyi değil, işyerleri farklı devletlerde bulunan ticari taraflar arasındaki mal satımını düzenliyor.
CISG'de 'esaslı ihlal' kavramı ne anlama geliyor?
CISG madde 25'te düzenlenen esaslı ihlal, bir tarafın sözleşmeden beklediği faydayı önemli ölçüde ortadan kaldıran bir ihlal türünü ifade ediyor. İhlale uğrayan taraf, ihlalin esaslı nitelikte olduğunu ispatlayabildiği durumlarda sözleşmeden dönme hakkını kullanabiliyor; bu nedenle esaslı ihlal kavramı, alıcı ve satıcının sözleşmesel haklarını belirlemede kritik bir rol oynuyor.
İhracat sözleşmesinde uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme neden önceden belirlenmeli?
Taraflar farklı ülkelerde yerleşik olduğundan, bir uyuşmazlık çıktığında hangi ülke hukukunun ve hangi mahkeme veya tahkim merkezinin yetkili olacağı önceden netleştirilmezse, süreç hem zaman hem maliyet açısından öngörülemez hale gelebiliyor. Sözleşmede açık bir uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme/tahkim şartı, tarafların olası bir uyuşmazlıkta hangi kurallara tabi olacaklarını baştan bilmelerini sağlıyor.
İngiltere'ye yapılan satışlarda CISG uygulanır mı?
Hayır. Birleşik Krallık, uluslararası ticarette etkin rol oynayan ülkeler arasında CISG'e taraf olmayan tek ülke konumunda; bu nedenle Türk ihracatçının İngiltere'deki bir alıcıyla yaptığı satış sözleşmesine CISG kendiliğinden uygulanmıyor ve tarafların uygulanacak hukuku (örneğin İngiliz hukuku veya Türk hukuku) sözleşmede açıkça belirlemesi gerekiyor.
CISG, Incoterms kurallarının yerini tutuyor mu?
Hayır. CISG, alıcı ve satıcının sözleşmeden doğan borçları, mülkiyetin geçişi, ayıba karşı sorumluluk ve sözleşmenin ihlali gibi konuları düzenlerken; Incoterms kuralları malın teslim yeri, taşıma/sigorta sorumluluğunun ve masrafların taraflar arasında paylaşımı gibi lojistik konuları düzenliyor. İki düzenleme birbirini dışlamıyor; ihracat sözleşmelerinde genellikle bir arada, birbirini tamamlayacak şekilde kullanılıyor.

10. Sonuç

CISG, Türkiye'nin 2011'den bu yana tarafı olduğu ve bugün iç hukukumuzun bir parçası haline gelen bir metin olarak, ihracatçının çoğu uluslararası satış sözleşmesini doğrudan etkiliyor. İhracatçının sözleşme hazırlarken CISG'in uygulanıp uygulanmayacağını bilinçli bir tercihle belirlemesi, esaslı ihlal gibi CISG'e özgü kavramların sonuçlarını bilmesi ve CISG'in kapsamadığı konularda ayrıca bir uygulanacak hukuk ile yetkili mahkeme/tahkim şartına yer vermesi, olası bir uyuşmazlıkta hem zaman hem maliyet açısından önemli bir fark yaratabiliyor. Özellikle CISG'e taraf olmayan Birleşik Krallık gibi pazarlara satış yapan ihracatçıların bu farkı sözleşme aşamasında dikkate alması öneriliyor.

İhracat Sözleşmelerinizde Yanınızdayız

ALF Danışmanlık ekibi, CISG'in uygulanıp uygulanmayacağının değerlendirilmesinden uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme/tahkim şartlarının kurgulanmasına kadar ihracat sözleşmelerinizi uçtan uca destekler.

Görüşme Planlayın

Referanslar

  1. İstanbul Bilgi Üniversitesi, CISG Türkiye Platformu, "Hakkımızda" ve "Taraflar" sayfaları
  2. Erdem&Erdem, "Viyana Satım Anlaşması (CISG) Çerçevesinde Sözleşmenin Kurulması"
  3. Kılınç Hukuk, "Viyana Satım Sözleşmesi'nin Uygulama Alanı ve Kapsamı"
  4. DergiPark, "Viyana Satım Sözleşmesi (CISG) Uyarınca Sözleşmenin Esaslı İhlâli"
  5. Bağatur Hukuk, "Uluslararası Mal Satışları Hakkında Birleşmiş Milletler Anlaşması (CISG) ve Türkiye'ye Etkileri"
  6. Mondaq Türkiye, "Uluslararası Sözleşmelerde CISG Uygulama Alanı ve Yaklaşım"
  7. GK Hukuk, "Uluslararası Satım Sözleşmesinde Uygulanacak Hukuk"